Rừng thiêng giữa phố: Rừng Thiên Bút và trầm tích ngàn năm

Cùng với núi Thiên Ấn, núi Thiên Bút từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa - tâm linh của người Quảng Ngãi. Dẫu đi đâu, về đâu, nhiều người vẫn nhắc đến ngọn núi cùng khu rừng như một phần ký ức không thể tách rời. Không chỉ bởi hình dáng đặc biệt, mà còn vì nơi đây được xem là hội tụ linh khí của vùng đất bên dòng Trà Khúc.

"Ngòi bút trời"

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Lê Hồng Khánh (Quảng Ngãi), Thiên Bút gây ấn tượng ngay từ hình dáng. Nhìn từ cánh đồng Ngọc Áng phía đông, ngọn núi như một cây bút khổng lồ vươn lên trời cao. Đỉnh núi thoai thoải, cân đối, tạo cảm giác thanh thoát hiếm thấy.

Vào những buổi hoàng hôn, vẻ đẹp của Thiên Bút càng trở nên huyền ảo. Ánh chiều buông xuống, mây lam bảng lảng quanh đỉnh, sườn núi dần chìm trong làn sương mỏng. Cảnh sắc ấy từng khiến cổ nhân gọi nơi đây bằng cái tên đầy mỹ cảm "Thiên Bút phê vân" (cây bút trời vẽ mây).

Từ đỉnh núi, phóng tầm mắt ra tứ phía, có thể cảm nhận rõ vị trí đắc địa của Thiên Bút trong tổng thể cảnh quan vùng hạ du. Phía bắc là dòng Trà Giang uốn lượn, ôm lấy các dãy núi như Thiên Ấn, Long Đầu, Đầu Voi… tạo thành vòng cung xanh giữa ruộng đồng, làng mạc. Phía nam mở ra hệ thống sông Bàu Giang, sông Vệ, nối dài đến những cánh đồng trù phú. Xa hơn là dãy Trường Sơn mờ sương phía tây và biển Đông mênh mang phía đông.

Chính sự giao hòa giữa sông - núi - biển ấy đã tạo nên một Thiên Bút vừa nên thơ, vừa mang giá trị địa lý đặc biệt.

Còn TS Đoàn Ngọc Khôi (Quảng Ngãi) cho rằng rừng Thiên Bút không chỉ đẹp về cảnh quan mà còn ẩn chứa nhiều lớp trầm tích văn hóa. Các bậc cao niên trong vùng từng kể rằng trên đỉnh núi có dấu vết của một phế tích Chăm cổ. Điều này sau đó đã được giới khảo cổ học xác nhận.

Khoảng đầu thế kỷ 20, nhà khảo cổ học người Pháp Henri Parmentier từng ghi nhận sự tồn tại của phế tích này, dù khi đó công trình đã sụp đổ, khó nhận diện hình hài. Đến năm 2017, cuộc khai quật khảo cổ trên diện tích khoảng 400 m² đã phát lộ nhiều hiện vật quan trọng, xác định đây từng là tháp thờ thần Shiva của người Chăm. Hơn 100 hiện vật bằng đất nung, gốm men và đá được tìm thấy, góp phần làm sáng tỏ lịch sử cư trú và tín ngưỡng cổ xưa tại khu vực này. Những phát hiện ấy cho thấy Thiên Bút không chỉ là thắng cảnh mà còn là một kho tư liệu sống về văn hóa - lịch sử.

Nếu trong quá khứ Thiên Bút gắn với yếu tố linh thiêng và cả những nỗi e dè bởi rừng rậm, bom mìn còn sót lại sau chiến tranh thì ngày nay ngọn núi đang dần chuyển mình thành không gian sinh thái quý giá của đô thị. Nhiều người dân sống dưới chân núi kể rằng trước kia ít ai dám lên đây. Cây cối rậm rạp, địa hình hiểm trở khiến nơi này gần như tách biệt. Người dân chủ yếu lên núi đốn củi hoặc tìm cây thuốc nam.

Tuy nhiên, theo thời gian, nhận thức về giá trị môi trường dần thay đổi. Những cánh rừng tự nhiên với các loài cây như dầu rái, sao đen, bạch đàn, mít… được giữ lại, trở thành hệ sinh thái xanh hiếm hoi giữa lòng đô thị.

Từ núi thiêng đến "lá phổi xanh"

Ngày nay, giữa bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh, Thiên Bút được ví như "lá phổi xanh" của Quảng Ngãi. Tán cây dày đặc giúp điều hòa nhiệt độ, giảm bụi, cải thiện chất lượng không khí cho cả khu vực rộng lớn.

Anh Trần Cảnh (43 tuổi), làm việc gần khu vực này, cho biết sau một ngày làm việc, anh thường đến công viên dưới chân núi để đi bộ, hít thở không khí trong lành. "Giữa phố mà còn một ngọn núi xanh như vậy là rất quý. Nó giúp cân bằng lại nhịp sống, giảm bớt sự ngột ngạt của đô thị", anh Cảnh nói.

Dù mang nhiều giá trị nhưng Thiên Bút cũng đang đứng trước không ít thách thức. Sự mở rộng đô thị, gia tăng dân số và nhu cầu hạ tầng có thể tạo áp lực lên không gian xanh này nếu không được quản lý hợp lý.

Thiên Bút không chỉ là một danh thắng, mà còn là một phần của hệ sinh thái đô thị. Việc bảo tồn không gian xanh, hạn chế tác động tiêu cực từ con người là yếu tố then chốt để duy trì "lá phổi" này.

Bên cạnh đó, việc khai thác giá trị du lịch - văn hóa cũng cần được thực hiện theo hướng bền vững. Những dấu tích khảo cổ, câu chuyện lịch sử, cùng cảnh quan thiên nhiên có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng nhưng phải gắn với bảo tồn. (còn tiếp)