Dùng tài khoản cá nhân che giấu doanh thu để trốn thuế, bịt kẽ hở cách nào?

Thông điệp này được phát đi trong bối cảnh Việt Nam vừa hoàn thành một bước chuyển đổi lớn trong quản lý thuế khu vực kinh tế cá thể. Kể từ ngày 1.1.2026, chính thức xóa bỏ thuế khoán, chuyển toàn bộ hộ kinh doanh sang phương pháp kê khai thuế.

Nghị định 68/2026 đã thiết lập ngưỡng doanh thu 500 triệu đồng/năm làm căn cứ xác định nghĩa vụ thuế giá trị gia tăng (GTGT) và thuế thu nhập cá nhân (TNCN). 

Hộ kinh doanh có doanh thu từ 500 triệu đồng/năm trở xuống không thuộc đối tượng chịu thuế GTGT và không phải nộp thuế TNCN. 

Trên ngưỡng này thì hộ kinh doanh phải kê khai, nộp thuế theo phương pháp mới. 

Cải cách là rõ ràng. Nhưng vì sao trong thời đại mà mỗi giao dịch chuyển khoản đều có dấu vết số, tình trạng dùng tài khoản cá nhân để trốn thuế vẫn tồn tại?

ẢNH MINH HỌA: CHAT GPT

Từ vụ Tigit Motorbikes đến những thủ đoạn phổ biến

Tháng 2.2026, Công an TP.HCM khởi tố, bắt tạm giam Nguyễn Lê Bá Quốc (chủ Doanh nghiệp tư nhân Tigit Motorbikes) để điều tra về tội trốn thuế.

Theo kết quả điều tra, từ ngày 1.1.2024 đến 13.8.2025, thay vì hạch toán doanh thu qua tài khoản doanh nghiệp theo quy định, Quốc đã sử dụng tài khoản ngân hàng cá nhân đứng tên mình để nhận toàn bộ tiền thanh toán của khách hàng. Doanh thu thực tế phát sinh hơn 2 tỉ đồng, cao hơn đáng kể so với số liệu kê khai. 

Kết luận giám định của Cục Thuế TP.HCM xác định doanh nghiệp đã trốn thuế GTGT và thuế thu nhập doanh nghiệp với tổng số tiền hơn 470 triệu đồng.

Vụ Tigit Motorbikes không phải là trường hợp cá biệt. Cuối năm 2025, Cục Thuế Hà Nội đã công khai cảnh báo về nhiều thủ đoạn tinh vi mà các cơ sở kinh doanh, đặc biệt là người bán hàng qua mạng, sử dụng để che giấu doanh thu.

Điển hình là từ chối thanh toán chuyển khoản, chỉ nhận tiền mặt nhằm tránh để lại dấu vết giao dịch.

Một số người bán hướng dẫn người mua ghi nội dung chuyển khoản sai lệch, chẳng hạn ghi là "trả nợ", "tiền mượn", "tiền ship" thay vì nội dung thực tế là thanh toán mua hàng.

Có trường hợp người bán còn chủ động hướng dẫn người mua cách né thuế, như đề nghị không lấy hóa đơn, không chuyển khoản hoặc chuyển tiền vào tài khoản của bên thứ ba không liên quan.

Thậm chí một số hộ kinh doanh sử dụng 2 hệ thống sổ sách kế toán, hoặc đồng thời thành lập doanh nghiệp và hộ kinh doanh để phân luồng doanh thu bằng cách khách lấy hóa đơn thì xuất qua công ty, khách không lấy hóa đơn thì bán qua hộ kinh doanh.

ẢNH: CACC

Nguyên nhân không chỉ ở ý thức

Sẽ dễ dãi nếu chỉ quy kết tình trạng trên cho ý thức chấp hành pháp luật kém của người nộp thuế. Nhìn sâu hơn, bài toán này có nguyên nhân cấu trúc.

Thứ nhất, hệ thống ngân hàng hiện tại chưa phân tách rõ ràng giữa tài khoản cá nhân phục vụ sinh hoạt và tài khoản cá nhân có hoạt động kinh doanh. 

Một cá nhân mở tài khoản tại ngân hàng, tiền lương chuyển vào đó, tiền bán hàng online cũng chuyển vào đó, tiền bạn bè trả nợ cũng vào đó. 

Khi mọi dòng tiền đổ chung một chỗ, ranh giới giữa thu nhập cá nhân và doanh thu kinh doanh bị xóa nhòa. Cơ quan thuế muốn truy vết phải xác minh từng giao dịch, một công việc tốn kém và phức tạp về mặt kỹ thuật.

Thứ hai, nghĩa vụ kê khai thuế vẫn đặt trên nền tảng tự giác. Nghị định 68/2026 yêu cầu hộ kinh doanh có doanh thu trên 1 tỉ đồng/năm phải sử dụng hóa đơn điện tử có mã của cơ quan thuế hoặc hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu.

Nhưng với hộ kinh doanh có doanh thu từ 500 triệu đến dưới 1 tỉ đồng, việc sử dụng hóa đơn điện tử chưa bắt buộc. 

Đây là khoảng trống đáng kể bởi phần lớn hộ kinh doanh nhỏ rơi vào phân khúc này. Và chính nhóm này có động cơ lớn nhất để khai giảm doanh thu nhằm ở dưới ngưỡng chịu thuế 500 triệu đồng.

Thứ ba, sự bùng nổ của thương mại điện tử và kinh doanh qua mạng xã hội đã tạo ra hàng triệu giao dịch mỗi ngày nằm ngoài tầm kiểm soát trực tiếp của cơ quan thuế. Một người livestream bán hàng trên TikTok, nhận tiền qua Momo hay qua số tài khoản cá nhân, không xuất hóa đơn, không kê khai.

Nghị định 68/2026 đã quy định trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử trong việc khấu trừ, kê khai và nộp thuế thay cho người bán. Nhưng quy định này chỉ áp dụng với sàn có chức năng đặt hàng và thanh toán. 

Với giao dịch trực tiếp qua mạng xã hội, qua Zalo, qua Facebook Marketplace, cơ quan thuế vẫn phải dựa vào dữ liệu giao dịch ngân hàng và đơn vị vận chuyển để truy vết.

ẢNH: ĐÀO NGỌC THẠCH

Khung pháp lý đã có nhưng tuân thủ chưa cao

Xét về mặt pháp luật, hành lang xử lý vi phạm không thiếu. Theo quy định tại Điều 200 bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), hành vi trốn thuế với số tiền từ 100 triệu đồng trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, với mức phạt tiền từ 100 triệu đến 500 triệu đồng hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 1 năm.

Trốn thuế từ 1 tỉ đồng trở lên, người vi phạm đối mặt với mức phạt tù từ 2 đến 7 năm. Vụ Tigit Motorbikes với số tiền trốn thuế hơn 470 triệu đồng cho thấy cơ quan chức năng đã đủ căn cứ để khởi tố hình sự.

Pháp luật thuế cũng quy định doanh thu tính thuế đối với hộ kinh doanh là toàn bộ tiền bán hàng, cung ứng dịch vụ mà người nộp thuế được hưởng, không phân biệt đã thu hay chưa thu được tiền, không phụ thuộc hình thức thanh toán bằng tiền mặt hay chuyển khoản. 

Nói cách khác việc chuyển tiền qua tài khoản cá nhân thay vì tài khoản doanh nghiệp không làm thay đổi bản chất nghĩa vụ thuế. Doanh thu vẫn là doanh thu cho dù nó đi qua bao nhiêu lớp ngụy trang.

Cơ quan thuế cũng khẳng định đã có đầy đủ công cụ và dữ liệu để giám sát. Khi phát hiện dấu hiệu khai báo doanh thu thấp hơn thực tế, cơ quan thuế có thể xác minh dòng tiền tại tài khoản cá nhân, dữ liệu từ máy tính tiền, kiểm tra dòng tiền tại các đơn vị vận chuyển hoặc sử dụng báo cáo doanh thu từ các sàn thương mại điện tử.

Cần gì để bịt kẽ hở?

Công điện 01/CĐ-BTC và Công điện 124/CĐ-TTg ngày 30.7.2025 của Thủ tướng Chính phủ đều nhấn mạnh giải pháp thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt. Hướng đi này đúng nhưng chưa đủ. 

Thanh toán không tiền mặt chỉ tạo ra dấu vết nhưng nếu dấu vết đó nằm rải rác trong tài khoản cá nhân, lẫn lộn với giao dịch sinh hoạt thì tác dụng phòng chống trốn thuế bị hạn chế đáng kể. Vì vậy cần xem xét các đề xuất sau:

Một là, cần có cơ chế bắt buộc tách bạch tài khoản kinh doanh và tài khoản cá nhân đối với hộ kinh doanh đã đăng ký. Nghĩa là khi đăng ký kinh doanh, hộ kinh doanh phải mở tài khoản ngân hàng riêng phục vụ hoạt động kinh doanh và mọi giao dịch thương mại phải đi qua tài khoản này. Đây không phải ý tưởng mới, nhiều quốc gia đã áp dụng.

Hai là, cần kết nối dữ liệu liên ngành một cách thực chất. Dữ liệu giao dịch ngân hàng, dữ liệu vận chuyển hàng hóa, dữ liệu giao dịch trên sàn thương mại điện tử và dữ liệu kê khai thuế phải được đối chiếu tự động. Công nghệ để làm việc này đã có sẵn.

Ba là, chế tài cần được thực thi nghiêm minh và công khai. Vụ Tigit Motorbikes đã gửi đi thông điệp răn đe rõ ràng. Nhưng một vụ khởi tố chưa đủ tạo hiệu ứng lan tỏa nếu hàng ngàn trường hợp tương tự vẫn "lọt lưới". Sự công bằng trong thực thi pháp luật thuế là nền tảng để xây dựng văn hóa tuân thủ.

Chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai là bước tiến lớn trong hiện đại hóa quản lý thuế. Khi mà một chủ doanh nghiệp vẫn có thể dùng tài khoản cá nhân để giấu hơn 2 tỉ đồng doanh thu suốt gần 2 năm trước khi bị phát hiện, thì hệ thống giám sát rõ ràng cần phải được nâng cấp, không chỉ bằng công nghệ mà còn bằng thể chế và sự phối hợp liên ngành thực chất.

Thuế là nghĩa vụ của mỗi công dân và doanh nghiệp với cộng đồng. Khi một người trốn thuế, gánh nặng đó được chuyển sang vai những người tuân thủ. Đó mới là sự bất công thực sự.