“Độ khói” trở thành bài kiểm tra bắt buộc với xe diesel

Theo ông Nguyễn Tô An, Phó Cục trưởng Cục Đăng kiểm Việt Nam, quy chuẩn mới phân kết quả khí thải thành 5 mức (từ mức 1 đến mức 5), áp dụng theo năm sản xuất và có lộ trình riêng tại Hà Nội và TP HCM. Liên quan đến phản ánh việc một số chủ xe phải ký cam kết trước khi đo khí thải, ông Nguyễn Tô An nhấn mạnh: “Việc yêu cầu ký cam kết chỉ là giải pháp tạm thời, áp dụng duy nhất với trường hợp nghi ngờ số vòng quay thực tế có thể vượt quá giới hạn thiết kế, trong khi cơ sở đăng kiểm chưa có đủ dữ liệu đối chiếu từ nhà sản xuất”.

Theo quy trình mới, với xe diesel, phép đo được thực hiện theo phương pháp “gia tốc tự do”. Đăng kiểm viên đạp bàn đạp ga nhanh, hết hành trình trong thời gian không quá 1 giây để đưa động cơ đạt tốc độ không tải lớn nhất theo thiết kế, qua đó ghi nhận giá trị độ khói cực đại. Phương pháp này đã được hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ áp dụng, bao gồm toàn bộ Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nước ASEAN. Thử nghiệm chỉ kéo dài vài giây, động cơ không chịu tải và nếu thực hiện đúng quy trình kỹ thuật sẽ không gây hư hỏng.

Quy trình đo khí thải diesel gồm 4 bước: ổn định tốc độ không tải nhỏ nhất; lắp đầu lấy mẫu và cảm biến đo tốc độ; thực hiện chu trình đạp ga dứt khoát để đạt tốc độ cực đại rồi nhả hoàn toàn; lặp lại đến khi có 3 lần đo hợp lệ liên tiếp với sai số không quá 10% HSU. Kết quả sử dụng để kết luận là giá trị trung bình của 3 lần đo đạt yêu cầu.

Một điểm đáng lưu ý là tiêu chuẩn khí thải được phân theo năm sản xuất. Xe đời càng mới phải đáp ứng mức càng cao, tương đương các chuẩn Euro 3, Euro 4 và tiến tới Euro 5 theo từng giai đoạn. Điều này đồng nghĩa “tuổi đời” không còn là bảo chứng tuyệt đối. Hai xe cùng sản xuất giai đoạn 2018-2022 nhưng tình trạng kỹ thuật khác nhau có thể cho kết quả kiểm định trái ngược. Xe cũ nhưng được bảo dưỡng tốt vẫn đạt chuẩn, trong khi xe đời mới nhưng lơ là bảo trì hoàn toàn có thể “trượt” đăng kiểm.

Thực tế, chất lượng khí thải phụ thuộc lớn vào tình trạng bảo dưỡng định kỳ. Với xe xăng, bu-gi mòn, lọc gió bẩn, kim phun nghẹt, cảm biến ô-xy sai lệch hoặc bộ xúc tác xuống cấp đều làm tăng nồng độ CO và HC. Với xe diesel, kim phun mòn, hệ thống tuần hoàn khí thải EGR hoặc bộ lọc hạt DPF hoạt động kém hiệu quả sẽ làm gia tăng khói đen và bụi mịn. Đặc biệt, thói quen di chuyển quãng ngắn trong đô thị khiến DPF khó tái sinh hoàn toàn, lâu dần dẫn đến nguy cơ không đạt chuẩn.

Ở góc độ môi trường, việc siết chặt chỉ tiêu độ khói là bước đi cần thiết trong bối cảnh ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn còn nhiều thách thức. Xe diesel, nhất là xe tải và xe khách cỡ lớn, nếu không được bảo dưỡng đúng mức có thể trở thành nguồn phát thải bụi mịn đáng kể. Khi tiêu chuẩn được phân tầng và áp dụng nghiêm tại các thành phố lớn, thông điệp chính sách hướng tới mục tiêu cải thiện chất lượng không khí là khá rõ ràng.

Tuy vậy, trong giai đoạn đầu triển khai, những băn khoăn quanh việc “đạp hết chân ga” cho thấy công tác truyền thông kỹ thuật cần tiếp tục được làm rõ. Người sử dụng cần hiểu rằng tốc độ cực đại trong phép thử thực chất là giới hạn đã được nhà sản xuất thiết kế sẵn. Nếu động cơ ở trạng thái bình thường, đủ nhiệt độ làm việc và không có hư hỏng tiềm ẩn, phép thử ngắn vài giây khó có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng.

Về dài hạn, quy định mới có thể tạo áp lực chi phí ngắn hạn cho một bộ phận chủ xe khi phải bảo dưỡng, sửa chữa trước kỳ đăng kiểm. Tuy nhiên, chi phí bảo dưỡng định kỳ thường thấp hơn nhiều so với chi phí sửa chữa lớn hoặc thiệt hại do trượt đăng kiểm nhiều lần. Khi thị trường xe đã qua sử dụng ngày càng phát triển, lịch sử bảo dưỡng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn khí thải sẽ trở thành yếu tố quan trọng quyết định giá trị phương tiện.

Các chuyên gia khuyến nghị trước kỳ đăng kiểm khoảng 1-2 tuần, chủ xe nên kiểm tra tổng thể động cơ và hệ thống xử lý khí thải, thay lọc gió, vệ sinh kim phun, kiểm tra cảm biến và đảm bảo động cơ đạt nhiệt độ tiêu chuẩn trước khi đo. Với xe diesel, cần đặc biệt quan tâm đến EGR, DPF và sử dụng nhiên liệu đạt chất lượng. Trong bối cảnh thiết bị đo ngày càng chính xác, chỉ một hạng mục vận hành không tối ưu cũng đủ khiến phương tiện bị đánh giá “không đạt”.