Kế hoạch chống Pháp từ tiết lộ của tướng Courbet

Courbet đề nghị đánh chiếm ngay kinh thành Huế để ngăn chặn kế hoạch của triều đình Kiến Phúc: nâng cao phẩm chất của quân đội, chế tạo súng máy kiểu Nga và Đức, nhập khẩu bí mật vũ khí và đạn dược để trang bị thêm cho quân lính; xây dựng Tân Sở; mở rộng Sơn phòng Dương Yên (Quảng Nam); chuyển lương thực, khí giới, tiền và vàng bạc đến Tân Sở và Dương Yên để làm 2 trung tâm chỉ huy kháng Pháp một khi cuộc chiến đã nổ ra; dời các tỉnh lỵ miền Trung lên các sơn phòng khi chiến tranh bắt đầu; đưa vua rời khỏi Huế, hoặc vào Bình Định, hoặc ra Thanh Hóa để lãnh đạo công cuộc Cần Vương.

Thư đề ngày 10.3.1884, tức là trước lúc ký Hòa ước Giáp Thân gần 3 tháng. Bức thư cho thấy quyết tâm chống Pháp của Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết sau khi đã phế bỏ được vua Hiệp Hòa, một ông vua thỏa hiệp với Pháp vô điều kiện và đã chủ trương ký với Pháp hiệp ước Quý Mùi (25.8.1883). Sau đây là nội dung bức thư:

"Vịnh Hạ Long, ngày 10.3.1884.

Kính gởi ngài Bộ trưởng, nhằm bổ sung cho bản báo cáo của tôi đề ngày hôm nay về các hoạt động của sư đoàn hải quân, tôi trân trọng gởi đến ngài bản tóm tắt những nhận xét của tôi về các ý đồ của triều đình Annam và các hoạt động của họ nhằm chống lại chúng ta. Những nhận xét này đã có từ những tuần lễ trước, nay được kiểm nhận bởi các báo cáo mà tôi đã nhận được trong chuyến công du Qui Nhơn, Hội An và Thuận An vừa rồi. Sau cuộc chính biến ngày 29.11 vừa qua, cuộc chính biến đã lật đổ vua Hiệp Hòa và dẫn đến việc bức tử nhà vua, triều đình mới biểu lộ gần như công khai thái độ thù nghịch đối với chúng ta. Việc ta chiếm giữ Sơn Tây, việc tăng viện lực lượng mới đây buộc triều đình Annam bề ngoài thay đổi thái độ nhưng bên trong, theo tôi, tình cảm cũng như mong muốn của họ vẫn không có gì thay đổi. Theo ý tôi, chịu tác động bên ngoài từ các chiến thắng vừa qua của chúng ta ở Bắc Ninh, vị đệ nhất phụ chính Nguyễn Văn Tường dường như đang có trong tay kế hoạch chống chúng ta. Từ quan điểm trên, tôi sẽ liệt kê ra đây những khó khăn và những trì trệ như việc ông ta chống đối việc phá bỏ đập ngăn trên sông Huế (sông Hương) theo thỏa hiệp ngưng chiến ngày 21.8. Mặc cho những đòi hỏi không ngừng của công sứ và Khâm sứ, công việc đó vẫn không tiến triển chút nào... Theo lời của viên công sứ ở Huế, viên Tổng đốc Hà Nội đã bị giáng một trật, viên quan ở Sơn Tây do tôi bổ nhiệm đến nay vẫn chưa được phê chuẩn. Viên quan ở Ninh Bình mà tôi bổ nhiệm cũng vậy. Về phần vị đệ nhị phụ chính đại thần, nguyên Thượng thư Bộ Binh Tôn Thất Thuyết, người ta bảo ông không buồn che giấu lòng thù hận mãi mãi chúng ta. Tôi e ngại rằng với lòng thù hận đó sẽ dẫn đến ngày mà chúng ta không mong đợi là vua được đưa đi xa hơn, và triều đình được chuyển đến một thị trấn xa bờ biển, một nơi mà chúng ta khó gây áp lực hơn là tại Huế. Triều đình Annam, từ nơi đó, có thể lãnh đạo các cuộc nổi dậy chống lại sự bảo hộ của chúng ta. Chỉ điều đó thôi cũng đủ giải thích các cuộc nhập lậu vũ khí và đạn dược mà tôi đã biết một cách chắc chắn khi ngang qua Qui Nhơn. Ngoài ra, kế hoạch từ bỏ Huế đã được triều đình Annam trù liệu từ lâu mà đối với chúng ta, sự việc này sẽ làm chúng ta vô cùng bối rối. Theo ý tôi, việc chiếm giữ tức thì và bất ngờ kinh thành Huế là giải pháp tốt nhất để ngăn chặn các sự việc nêu trên. Từ một ngàn đến một ngàn hai quân, hai giàn trọng pháo, phối hợp với đạo quân đồn trú tại Thuận An, chúng ta có thể thực hiện tốt việc chiếm đóng này. Trước chuyến đi Qui Nhơn, tôi đã thăm dò ý kiến của tướng Millot liên quan đến việc thực hiện dự án này. Ông ta cho rằng do sự sắp đặt của viên phụ chính, thời điểm hiện nay là chưa thích hợp. Ngay từ lúc trở về đây (Hạ Long), tôi đã báo cho ông ta biết các nhận xét của tôi, các nhận xét mà tôi đã hân hạnh trình bày với Ngài, và cách thế nào mà tôi cho là cần thiết để hoàn thành kế hoạch. Với tư cách đại diện toàn quyền, ông ta cần có một quyết định hoặc ông ta yêu cầu chính phủ có một quyết định về vấn đề này. Tôi đang chờ đợi sự trả lời của ông ta và tôi sẽ sẵn sàng thực hiện ngay kế hoạch chiếm đóng". 

... Ký tên: Courbet. 

(Trích từ sách Góp nhặt tìm hiểu lịch sử Việt của nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc do NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành)