Chuyện 'oái oăm' của đại thần Nguyễn Văn Tường

Xét gia phả, ta được biết từ đời thứ nhất đến đời thứ 6 (ông Nguyễn Văn Dậu, thân sinh Nguyễn Văn Tường) không ai có họ Nguyễn Phước. Đời thứ nhất, hai, ba, tư đều lót chữ Thế (Nguyễn Thế Tráng, Nguyễn Thế Toán, Nguyễn Thế Tá, Nguyễn Thế Trung). Đời thứ năm, thứ sáu lót chữ Văn. Một câu hỏi đặt ra là: tại sao ông Tường lại lấy tên Nguyễn Phước Tường để đi thi? Bản án của Viện Đô sát không được Đại Nam thực lục ghi lại; lời bàn của đình thần, chúng ta cũng không được rõ lý do vì sao vua Tự Đức giảm án và điều gì liên quan đến nhân thân của Nguyễn Văn Tường mà vua Tự Đức cho là "oái oăm", là "chuyện bất bình thuở thiếu niên của Nguyễn Văn Tường" - đó là những dữ kiện giúp chúng ta trả lời câu hỏi trên - tất cả đều không thể biết. Chính đương sự cũng không để lại một điều gì để ta có thể đoán định cụ thể. Hàng con cháu của ông không ai chính thức bày tỏ nguyên nhân. Phải chăng là điều khó nói? Chỉ biết trong lúc chuyện trò gia đình, người ta cho rằng sở dĩ ông lấy họ Nguyễn Phước để đi thi vì ông là con rơi của hoàng tử Miên Tông (về sau là vua Thiệu Trị).

Vua Thiệu Trị mất 5 năm sau đó (1847) ở tuổi 41. Và vua Tự Đức đã giảm án cho Nguyễn Văn Tường, thuận cho Nguyễn Văn Tường thi hương và ông đã đỗ cử nhân vào tuổi 26. Thế là "ơn đại tạo tác thành" đã thay đổi số phận của Nguyễn Văn Tường. Từ đây "gió mây gặp hội".

Tám năm vận hạn (1842-1850) là thời gian đủ để cho Nguyễn Văn Tường tiềm dưỡng để chín chắn hơn, trưởng thành hơn, để với ơn tri ngộ, bắt đầu một sự nghiệp rõ ràng, từ một chức khiêm tốn Tri huyện Thành Hóa ở quê hương Quảng Trị. Nhưng trên tất cả là cuộc hội ngộ vua tôi. Quan hệ Tự Đức - Nguyễn Văn Tường, trên thực tế, vượt xa quan hệ vua tôi. Vua Tự Đức rất tin dùng Nguyễn Văn Tường, có thể bàn bạc với Nguyễn Văn Tường mọi băn khoăn, suy nghĩ của mình. Ngược lại, Nguyễn Văn Tường có thể nói thẳng với nhà vua những ý nghĩ của mình về việc và về người liên hệ đến vận mệnh đất nước mà không ngại vua sẽ bắt lỗi là bất kính, là phạm thượng. Vua gọi cuộc gặp gỡ ấy là "tri ngộ". Theo Tộc phả họ Trương Đăng thì chính Trương Đăng Quế đã phát hiện tài năng của Nguyễn Văn Tường và đề nghị xóa án cho Nguyễn Văn Tường. (còn tiếp)

(Trích từ sách Góp nhặt tìm hiểu lịch sử Việt của nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc do NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành)