Bảo vệ người tiêu dùng trong kỷ nguyên số

Sơ hở là bị lừa

Cách đây không lâu, anh K.T.H (40 tuổi, ngụ xã Long Thuận, tỉnh Tây Ninh) lên mạng xã hội Facebook tìm mua máy cơ giới phục vụ kinh doanh. Anh H. được một nhóm người kinh doanh trên mạng hướng dẫn kết bạn Zalo với tài khoản "Trần Đạt", người này cung cấp hình ảnh, video về máy cơ giới cùng tài khoản ngân hàng để anh H. chuyển tiền. Thấy người bán hàng tận tình, chu đáo, anh chuyển 25 triệu đồng đến số tài khoản ngân hàng mà các đối tượng cung cấp. Sau khi nhận được tiền, những người bán hàng qua mạng tiếp tục cung cấp thông tin, hình ảnh đang vận chuyển hàng lên xe để gửi đi, đồng thời yêu cầu chuyển thêm tiền nhưng anh H. không đồng ý. Đến lúc này, các đối tượng này chính thức chặn liên lạc, không giao hàng và chiếm đoạt tiền.

Ảnh: Quang Thuần

Những kịch bản lừa đảo giống tới 99% so với các cuộc giao dịch, mua bán thông thường như thế này khiến rất nhiều người sập bẫy dù bản thân họ vẫn luôn nâng cao ý thức cảnh giác. Chỉ cần sơ suất một giây là có thể bị lừa.

Mới đây, Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an tỉnh Hưng Yên tiếp nhận đơn tố giác của công dân P.T.P, ngụ P.Đường Hào về việc bị lừa khi mua cây muội hồng qua mạng xã hội TikTok, Zalo. Căn cứ tài liệu, chứng cứ thu thập, Cơ quan Cảnh sát điều tra công an tỉnh đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Triệu Văn Nam (27 tuổi, ngụ xã Sơn Đông, tỉnh Phú Thọ) về tội "lừa đảo chiếm đoạt tài sản". Điều đáng nói hơn là kịch bản lừa đảo của Nam hết sức đơn giản mà vẫn có người sập bẫy. Quá trình điều tra xác định để thực hiện hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, Triệu Văn Nam sử dụng các tài khoản mạng xã hội như TikTok, Facebook, Zalo để livestream (phát trực tiếp), đăng tải nhiều bài viết rao bán cây cảnh với giá rẻ hơn giá thị trường nhằm thu hút khách mua hàng. Khi khách hàng có nhu cầu mua, Nam yêu cầu đặt tiền trước. Sau đó thay vì gửi cây muội hồng như đã quảng cáo, Nam cố tình đánh tráo, gửi cho khách cây sầm đá, một loại cây thoạt nhìn thì tương tự nhưng giá trị thấp hơn nhiều.

Đó là những trường hợp lừa đảo hàng loạt, có giá trị lớn đã được cơ quan chức năng xử lý, nhưng môi trường kinh doanh qua mạng còn rất nhiều trường hợp mua gian bán lận, giá trị thấp nên chưa bị phát giác. Mới đây, bà T.T.N.Y (ngụ P.Cát Lái, TP.HCM) đặt mua 4 áo đầm trẻ em cho cháu gái thông qua mạng xã hội Facebook, nhưng khi nhận hàng mở ra lại là 4 cái áo thun nhỏ với chất liệu cũ kỹ. Bà Y. lập tức gọi lại người bán để phàn nàn nhưng bên kia đã tắt máy, từ chối cuộc gọi.

Theo một chuyên gia thuộc Ban Bảo vệ người tiêu dùng (Ủy ban Cạnh tranh quốc gia), nền tảng thương mại điện tử phát triển mạnh mẽ giúp người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận hàng hóa đa dạng từ khắp mọi miền đất nước, nhưng song song với lợi ích là nguy cơ mua phải hàng giả, hàng nhái hoặc hàng kém chất lượng qua các gian hàng lừa đảo trên nền tảng trực tuyến. "Chiêu trò lừa đảo hiện nay là các đối tượng thường đăng quảng cáo với hình ảnh hấp dẫn, giá rẻ bất thường và cam kết chính hãng, hàng xách tay. Khi người tiêu dùng tin tưởng đặt hàng, sản phẩm nhận được thường khác xa mô tả, thậm chí là hàng giả, hàng đã qua sử dụng hoặc không thể đổi trả. Nhiều người vì ham rẻ, thiếu kiểm tra nguồn gốc đã vô tình tiếp tay cho hành vi buôn bán bất hợp pháp trên không gian mạng", chuyên gia này nói.

Đừng hoa mắt bởi các chiêu "giờ vàng, flash sale, số lượng có hạn"

Ngoài những chiêu trò lừa đảo "treo đầu dê bán thịt chó", hiện nay trên không gian mạng và môi trường kinh doanh điện tử, người mua còn bị hoa mắt bởi thủ thuật "giảm giá" hay "săn sale - deal hời". Ghi nhận thực tế cho thấy khác với môi trường truyền thống, nơi giá thường được niêm yết dưới dạng một con số cụ thể và ổn định trong một khoảng thời gian, trong thương mại điện tử, giá hàng hóa thường được thể hiện cho người mua nhìn thấy giá gốc, giá sau khi giảm, tỷ lệ phần trăm khuyến mại, mã ưu đãi, điều kiện áp dụng và thậm chí cả các yếu tố thời điểm như "flash sale", "giờ vàng" hoặc "số lượng có hạn". Cách thức này đánh thẳng vào tâm lý và quyết định của người tiêu dùng. Ví dụ một sản phẩm có thể được hiển thị với thông tin: 2 triệu đồng, giảm còn 1,2 triệu đồng, kèm theo thông báo giảm 40%. Về bản chất, mức giá giao dịch thực tế là 1,2 triệu đồng nhưng cách trình bày lại nhấn mạnh vào phần chênh lệch 800.000 đồng, từ đó tạo ra cảm nhận về lợi ích lớn hơn so với việc chỉ nhìn nhận mức giá tuyệt đối.

Ảnh: Quang Thuần

Trong khi đó, luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh phải cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ, rõ ràng về giá và các chi phí liên quan, đồng thời nghiêm cấm hành vi cung cấp thông tin gây nhầm lẫn hoặc làm sai lệch nhận thức của người tiêu dùng về nội dung giao dịch. Chiếu theo quy định này thì phải kiểm soát cả việc thiết kế thông tin theo hướng làm nổi bật lợi ích tương đối hòng đánh lừa người tiêu dùng.

Ảnh: Quang Thuần

Nhằm bảo vệ người tiêu dùng tốt hơn, ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm đào tạo an ninh mạng Athena, kiến nghị các cơ quan quản lý nhà nước cần sớm xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử. Quan trọng nhất là nhanh chóng xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức thực thi công vụ về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng được đào tạo chuyên nghiệp, trang bị kiến thức chuyên sâu về thương mại điện tử, có năng lực, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ để hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Yêu cầu các sàn thương mại điện tử, đặc biệt các sàn lớn, và những hạ tầng mạng xã hội thực hiện ký cam kết ràng buộc về chất lượng hàng hóa đối với từng chủ thể kinh doanh; đồng thời, có công cụ để kiểm soát, xử lý chặt chẽ…