Miễn phí sách giáo khoa: Không nhất thiết áp dụng đại trà cho tất cả học sinh

Bộ GD-ĐT vừa công bố dự thảo Nghị định quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và lộ trình miễn học phí, giáo trình môn học giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp trên Cổng thông tin điện tử của bộ để lấy ý kiến góp ý theo quy định.

Đề xuất miễn phí sách giáo khoa (SGK) của Bộ GD-ĐT qua hình thức thư viện khiến nhớ đến thời tiểu học trước đây. Lúc ấy kinh tế nghèo nàn, in ấn khó khăn, sách rất hiếm và quý, chúng tôi phải mượn sách từ đầu mỗi năm học. 

Hiện nay tình hình xã hội đã khác nhưng việc áp dụng mô hình này vẫn cho thấy tính hợp lý của nó.

Về mặt kinh tế, chi phí mua SGK mỗi năm tuy không phải là quá lớn đối với một số gia đình nhưng lại là gánh nặng đáng kể với những hộ có thu nhập thấp, đặc biệt ở vùng nông thôn, miền núi. Khi SGK được cung cấp miễn phí thông qua thư viện, phụ huynh sẽ giảm bớt áp lực đầu năm học, từ đó có điều kiện đầu tư tốt hơn cho các nhu cầu học tập khác của con em.

Về mặt xã hội, chính sách này góp phần tăng cường công bằng trong giáo dục. Khi mọi học sinh đều được tiếp cận SGK, khoảng cách về điều kiện học tập giữa các vùng miền sẽ được thu hẹp. Đặc biệt, việc đưa sách chữ nổi Braille vào hệ thống cho thấy sự quan tâm đến học sinh khuyết tật, một điểm rất đáng ghi nhận về tính nhân văn.

Không chỉ vậy, mô hình thư viện dùng chung còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, giúp hình thành ở học sinh ý thức giữ gìn tài sản chung, biết trân trọng sách vở và sử dụng có trách nhiệm. Thay vì coi SGK là vật sở hữu cá nhân có thể viết vẽ tùy ý, học sinh sẽ phải thay đổi thói quen giữ gìn. Từ đó hướng tới cách học khoa học hơn là ghi chép ra vở, tóm tắt, hệ thống hóa kiến thức.

Ngoài ra, việc Nhà nước chủ động đầu tư và quản lý SGK cũng giúp ổn định thị trường sách, hạn chế tình trạng giá cả biến động hoặc bị chi phối bởi nhiều yếu tố ngoài chuyên môn. Nếu thực hiện tốt, đây sẽ là bước tiến quan trọng, đưa SGK trở thành một dạng "tài sản công" phục vụ lâu dài cho xã hội.

Một lợi thế dễ thấy để thực hiện kế hoạch này là từ năm học sau 2026-2027, cả nước thực hiện thống nhất một bộ sách giáo khoa. Điều này giúp các trường dễ dàng thực hiện.

Để chính sách miễn phí SGK khả thi và hiệu quả hơn 

Dù mang nhiều ý nghĩa tích cực, đề xuất này vẫn cần được điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với thực tế. 

Chẳng hạn, không nhất thiết áp dụng miễn phí đại trà cho tất cả học sinh. Có thể cân nhắc kết hợp 2 hình thức là miễn phí hoàn toàn đối với học sinh có hoàn cảnh khó khăn và cho phép phụ huynh có điều kiện tự nguyện mua SGK nếu muốn con em sử dụng sách riêng. Cách làm này vừa đảm bảo công bằng, vừa tránh lãng phí ngân sách, đồng thời đáp ứng nhu cầu đa dạng của người học.

Cần xây dựng cơ chế bảo quản và sử dụng sách rõ ràng cho thư viện nhà trường khi để học sinh mượn sách. Nên quy định cụ thể như không được viết, vẽ vào SGK; phải bọc sách, giữ gìn cẩn thận. Cuối năm có kiểm tra, đánh giá tình trạng sách khi trả. Có thể áp dụng hình thức ký cam kết hoặc đặt cọc tượng trưng, nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm. Đồng thời, cần có quy định xử lý hợp lý trong trường hợp làm hư hỏng hoặc thất lạc.

Hệ thống thư viện trường học cần được đầu tư đồng bộ. Không chỉ dừng ở việc cấp phát sách, mà còn phải có các phần mềm quản lý mượn và trả. Bố trí thêm nhân sự phụ trách. Kho lưu trữ sách phải đảm bảo điều kiện bảo quản tốt. Nếu không mô hình thư viện rất dễ rơi vào tình trạng quá tải, kém hiệu quả.

Cần kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng sách tham khảo và tài liệu bổ trợ. Thực tế hiện nay cho thấy dù SGK có thể được miễn phí, nhưng nếu học sinh vẫn bị "khuyến khích" mua thêm nhiều loại sách khác thì gánh nặng chi phí vẫn không giảm. Do đó, ngành giáo dục cần có hướng dẫn rõ ràng, tránh tình trạng lạm dụng. 

Cuối cùng, nên đẩy mạnh ứng dụng SGK điện tử song song với sách in. Đây là xu hướng tất yếu, vừa tiết kiệm chi phí lâu dài vừa phù hợp với chuyển đổi số trong giáo dục.