Dạy thêm: Cách nào để chấm dứt tình trạng 'lợi ích nhóm'?

Phát sinh hiện tượng "dạy thêm chéo cánh"

Vấn đề cốt lõi không phải là cấm hay cho phép dạy thêm. Điều 11 luật Nhà giáo 2025 xác lập nguyên tắc rõ ràng khi quy định nhà giáo không được ép buộc người học tham gia học thêm dưới mọi hình thức, không được ép buộc người học nộp các khoản tiền hoặc hiện vật ngoài quy định của pháp luật và không được lợi dụng chức danh nhà giáo để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Luật không cấm dạy thêm mà cấm hành vi trục lợi và ép buộc. Đây là quan điểm đúng đắn. Nhưng từ nguyên tắc luật đến thực tế triển khai thì khoảng cách vẫn còn rất xa.

Thông tư 29 quy định giáo viên đang dạy học tại các nhà trường không được dạy thêm ngoài nhà trường có thu tiền đối với học sinh mà giáo viên đó đang được phân công dạy theo kế hoạch giáo dục của nhà trường. Quy định nghe hợp lý nhưng trên thực tế đã sinh ra một biến tướng phổ biến mà chính dự thảo sửa đổi cũng chưa có giải pháp. Đó là hiện tượng "dạy thêm chéo cánh" khi giáo viên trong cùng trường hoặc nhiều trường liên kết, đổi chéo học sinh để dạy thêm tại các trung tâm bên ngoài. Cách làm này giúp giáo viên né quy định không dạy thêm chính học sinh của mình nhưng về bản chất, áp lực lên phụ huynh và học sinh không hề giảm. Học sinh vẫn phải đi học thêm chỉ khác là với thầy cô khác, tại một địa điểm khác với chi phí thậm chí cao hơn.

3 bất cập từ quy định dạy thêm, học thêm hiện hành

Bất cập đầu tiên nằm ở cơ chế tài chính. Thông tư 29 quy định dạy thêm trong nhà trường chỉ được tổ chức cho 3 nhóm đối tượng và không được thu tiền. Ba nhóm đó gồm học sinh có kết quả môn học cuối kỳ liền kề ở mức chưa đạt, học sinh được chọn bồi dưỡng giỏi và học sinh lớp cuối cấp tự nguyện đăng ký ôn thi. Kinh phí tổ chức do ngân sách nhà nước chi trả. 

Quy định này nghe rất nhân văn nhưng đặt ra câu hỏi thực tế. Khi ngân sách không đủ bù đắp, giáo viên vẫn phải dạy thêm miễn phí trong trường nhưng không có thù lao xứng đáng. Một chính sách buộc giáo viên làm thêm mà không trả công tương xứng. Trong khi cánh cửa dạy thêm ngoài trường lại mở sẵn, tất yếu sẽ đẩy nhu cầu ra ngoài xã hội, nơi chi phí cao hơn và ít được kiểm soát hơn.

Bất cập thứ hai nằm ở quyền lực mềm của giáo viên mà hệ thống quy định hiện hành chưa đề cập tới. Dù luật Nhà giáo cấm ép buộc học sinh tham gia học thêm dưới mọi hình thức nhưng ranh giới giữa "gợi ý" và "ép buộc" trong thực tế rất mờ nhạt. 

Một giáo viên không cần nói thẳng, chỉ cần cho điểm thấp hơn kỳ vọng, cắt xén nội dung chính khóa hoặc đơn giản là tạo ra bầu không khí rằng ai không học thêm sẽ thua thiệt. Phụ huynh dù biết rõ tình hình vẫn buộc phải cho con đi học thêm để "giữ hòa khí" với thầy cô.

Dự thảo sửa đổi Thông tư 29 đã bổ sung yêu cầu giáo viên phải báo cáo mối quan hệ với chủ thể đứng tên đăng ký kinh doanh cơ sở dạy thêm và cấm giáo viên trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia điều hành, chi phối hoạt động tổ chức dạy thêm gây xung đột lợi ích. Nhưng quy định này đặt gánh nặng chứng minh lên hệ thống quản lý mà thiếu công cụ giám sát thực tế.

Bất cập thứ ba là khoảng trống về minh bạch tài chính. Hoạt động dạy thêm ngoài nhà trường được xếp vào loại hình kinh doanh, phải đăng ký kinh doanh và công khai mức thu. Nhưng trên thực tế việc công khai này mang tính hình thức. Không có cơ chế kiểm tra doanh thu thực tế, không có nghĩa vụ báo cáo tài chính định kỳ và đặc biệt là không có quy định về trần mức thu. Khi cánh cửa dạy thêm trong trường đóng lại thì thị trường dạy thêm ngoài trường lập tức mở rộng.

Cần thực hiện 3 thay đổi 

Từ góc độ pháp lý, nhận thấy hệ thống quy định về dạy thêm hiện nay đang mắc một lỗi cấu trúc căn bản. Thay vì xây dựng hành lang pháp lý để quản lý một hoạt động có nhu cầu thực, các văn bản lại thiên về cấm đoán và quản lý hành chính. Kết quả là nhu cầu không giảm, chỉ chuyển hướng sang thị trường phi chính thức.

Để giải quyết thực chất, cần ít nhất ba thay đổi mang tính cấu trúc.

Thứ nhất, cần cho phép tổ chức dạy thêm có thu tiền trong nhà trường với điều kiện công khai, minh bạch. Mọi khoản thu phải qua bộ phận tài vụ của trường, có biên lai và báo cáo tài chính công khai. Giáo viên không được trực tiếp thu tiền từ học sinh hoặc phụ huynh. Mức thu cần được UBND tỉnh quy định khung giá phù hợp với từng địa phương, tránh tình trạng mạnh ai nấy thu như ở thị trường dạy thêm bên ngoài hiện nay.

Thứ hai, cần thiết lập cơ chế giám sát thực chất quyền lợi học sinh. Thay vì chỉ dựa vào "đơn tự nguyện" theo hình thức thì cần quy định nhà trường phải tổ chức khảo sát ẩn danh định kỳ từ học sinh và phụ huynh về hoạt động dạy thêm. Kết quả khảo sát phải được công khai trên cổng thông tin của trường và gửi về sở GD-ĐT. Hiện nay Sở GD-ĐT TP.HCM đã triển khai cổng thông tin quản lý dạy thêm học thêm tại địa chỉ dtht.hcm.edu.vn. Đây là bước đi đúng hướng cần nhân rộng.

Thứ ba, cần tách bạch rõ trách nhiệm giữa hiệu trưởng, giáo viên và cơ quan quản lý. Dự thảo sửa đổi Thông tư 29 trao cho hiệu trưởng quyền chủ động và trách nhiệm giải trình. Nhưng nếu hiệu trưởng vừa quản lý vừa tổ chức dạy thêm mà không có cơ chế kiểm tra chéo từ bên ngoài, nguy cơ "lợi ích nhóm" giữa ban giám hiệu và giáo viên vẫn tồn tại. Cần quy định UBND cấp xã, nơi đã được phân quyền quản lý dạy thêm từ 1.7.2025 theo Thông tư 10/2025/TT-BGDĐT, phải thực hiện kiểm tra định kỳ và đột xuất, không chờ phản ánh mới xử lý.

Dạy thêm không phải là tội lỗi. Nhu cầu học thêm, dạy thêm là có thật nhưng khi nhu cầu chính đáng không có lối đi hợp pháp thì nó buộc phải tìm đường vòng. Và trên con đường vòng đó "lợi ích nhóm" sẽ luôn tìm được chỗ đứng. Chỉ khi nào pháp luật thừa nhận dạy thêm như một hoạt động bình thường cần được quản lý chứ không phải một hành vi cần được ngăn cấm, khi đó mới có thể xây dựng một hệ thống minh bạch, công bằng và thực sự bảo vệ quyền lợi của học sinh.