Trường có hai chủ tịch nước từng theo học: Di sản đặc biệt của TP.HCM

Sự ra đời của Trường Cơ khí Á Châu năm 1906 (Trường cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng ngày nay) gắn liền với quá trình phát triển kinh tế thuộc địa của thực dân Pháp tại Nam kỳ đầu thế kỷ 20. Theo Th.S Trần Nam Phi và Th.S Nguyễn Thị Thanh Thảo (Bảo tàng Tôn Đức Thắng): "Trong bối cảnh hệ thống cảng biển, đường sắt, xưởng cơ khí và các cơ sở sửa chữa tàu thuyền không ngừng được mở rộng, nhu cầu về đội ngũ công nhân kỹ thuật có tay nghề ngày càng trở nên cấp thiết. Để đáp ứng yêu cầu vận hành bộ máy kinh tế thuộc địa với chi phí thấp và nguồn nhân lực ổn định, người Pháp chọn giải pháp đào tạo công nhân kỹ thuật bản xứ nhằm phục vụ trực tiếp cho bộ máy khai thác thuộc địa".

PGS-TS Hà Minh Hồng (Giảng viên khoa Lịch sử Trường ĐH Tổng hợp, nay là ĐH KHXH-NV TP.HCM) cho biết thêm: "Là trường dạy nghề đầu tiên ở Nam bộ đào tạo về cơ khí kỹ nghệ nên dân chúng còn gọi là "trường bá nghệ". Đầu năm 1911, Nguyễn Tất Thành xin vào học tại trường khoảng 3 tháng, sau đó xin được chân phụ bếp trên tàu Đô đốc Latouche Tréville. Và trên chuyến đi ngày 5.6.1911, với tên mới là Văn Ba, người thanh niên Nguyễn Tất Thành rời Sài Gòn, bắt đầu hành trình mới đi tìm đường cứu nước".

Trong khi đó, Chủ tịch Tôn Đức Thắng theo học tại Trường Cơ khí Á Châu niên khóa 1915 - 1917. Đây là giai đoạn quan trọng trong cuộc đời Bác, đánh dấu bước chuyển từ môi trường sinh hoạt của một thanh niên Nam bộ ở vùng nông thôn sang môi trường đào tạo nghề mang tính công nghiệp và đô thị hiện đại.

Vì vậy, giá trị lịch sử của ngôi trường là rất to lớn. Chủ tịch Hội Di sản văn hóa TP.HCM Lê Tú Cẩm nhấn mạnh: "Nói theo cách thân thương: cả Bác Hồ và Bác Tôn đều theo học ở đây".

Năm 1932, Chi bộ Đảng Cộng sản Đông Dương cũng ra đời tại trường. Trong phong trào học sinh sinh viên Sài Gòn trước năm 1975, theo cựu học sinh Lê Văn Nuôi: "Học sinh Cao Thắng đã biến nhà trường thành chiến lũy, như một căn cứ địa chiến đấu ở trung tâm thành phố".

LẦU ĐỒNG HỒ - DI SẢN HƠN 100 NĂM

Theo tư liệu, Lầu đồng hồ tại Trường Cao Thắng được xây dựng vào năm 1924. Mặt đồng hồ có hình tròn, được làm bằng đá mài ghép, đường kính khoảng 1,2 m. Phần kết cấu chứa đồng hồ có chiều ngang khoảng 2,5 m. Phía sau là chiếc đồng hồ hiệu Garnier sản xuất tại Paris (Pháp), vận hành bằng cơ chế quay tay, bánh răng, bu-li, dây cáp và đối trọng. Những dữ kiện này cho thấy Lầu đồng hồ không chỉ có giá trị niên đại mà còn mang tính biểu tượng rất cao đối với một cơ sở giáo dục kỹ thuật.

Về phong cách kiến trúc, công trình được thiết kế mô phỏng theo kiểu nhà mang nét văn hóa VN. Đặc điểm này cho thấy công trình có sự giao thoa giữa yếu tố bản địa và phương Tây, gần với khuynh hướng kiến trúc Đông Dương định hình tại Sài Gòn giai đoạn từ năm 1900 - 1930. Hiện kiến trúc mái ngói cao có gắn đồng hồ chính diện tại Lầu đồng hồ còn nhìn thấy ở nhiều kiến trúc cổ: chợ Bến Thành, trụ sở UBND TP.HCM, Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai, Trường THPT Lê Hồng Phong. Qua hơn 100 năm, do được đội ngũ kỹ thuật của nhà trường bảo dưỡng thường xuyên nên đồng hồ vẫn vận hành tốt.

Nhìn dưới góc độ bảo tồn, Th.S Vũ Thị Thu Hương (Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM) cho rằng: "Nếu chỉ xét riêng niên đại, Trường Cao Thắng đã là một cơ sở giáo dục lâu đời. Xét riêng về dấu ấn lãnh tụ, trường là địa điểm có ý nghĩa lịch sử quan trọng. Còn xét riêng Lầu đồng hồ, Trường Cao Thắng có một công trình kiến trúc - ký ức đáng bảo tồn. Nhưng khi đặt tất cả yếu tố ấy trong cùng một cấu trúc, Cao Thắng hiện lên như một di sản sống của TP.HCM: nơi lịch sử giáo dục kỹ thuật, ký ức cách mạng và chức năng đào tạo con người hiện đại hội tụ trong một không gian duy nhất".

"Sức nặng của Cao Thắng nằm ở sự hội tụ của các yếu tố ấy trong một thiết chế giáo dục kỹ thuật vẫn đang vận hành. Vì vậy, việc đề xuất xếp hạng di tích lịch sử cấp TP đối với Trường Cao Thắng sẽ mở ra cơ chế để di tích tiếp tục được bảo vệ, giáo dục và phát huy", Th.S Vũ Thị Thu Hương ý kiến.

"Trường Cơ khí Á Châu do người Pháp xây dựng nhưng lại trở thành nơi đào tạo, góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc của hai vị lãnh tụ đất nước. Ngôi trường sau này còn là "địa chỉ đỏ" cách mạng, "ngòi nổ" của những phong trào học sinh - sinh viên với biết bao tấm gương anh hùng bất khuất, hy sinh vì nghĩa lớn của dân tộc, trở thành "bản anh hùng ca màu xanh" viết bằng máu và nước mắt của bao lý tưởng thanh niên khát vọng. Trường không chỉ là nơi dạy chữ, dạy nghề mà còn dạy cách sống làm người, làm nghề".

Phó giám đốc Sở VH-TT TP.HCM Nguyễn Minh Nhựt