Rừng thiêng giữa phố: Lời thề giữ 'báu vật' lộc vừng

Siêu Quần là ngôi làng thuần nông nằm ở vùng trũng sông Ô Lâu, nơi hằng năm phải hứng chịu những đợt mưa bão, lũ lụt từ thượng nguồn đổ về. Vừa bước vào đầu làng là dải rừng lộc vừng xanh ngắt, chạy dọc bờ đê và bao bọc toàn bộ khu dân cư. Theo lời kể của các bậc cao niên, cánh rừng có tuổi đời lên đến hàng trăm năm từ thuở mở đất lập làng.

Đưa người viết đi thăm rừng lộc vừng, ông Nguyễn Văn Tám (86 tuổi, nguyên hội chủ làng Siêu Quần) vừa chỉ tay vào những cây có tuổi đời lên đến hàng trăm năm, có cây to đến mức 2 người ôm không xuể, vừa từ tốn kể: Nguồn gốc của khu rừng gắn liền với lịch sử hình thành làng vào đầu thế kỷ 14. Khi 2 ngài khai canh là Trần Quý Công và Nguyễn Quý Công đưa dân từ Hà Nam vào đây lập ấp, họ nhận thấy vùng đất này bằng phẳng, ruộng đất trù phú nhưng lại trống trải, dễ bị tổn thương trước sóng gió và lũ lụt. Để tạo kế bền vững cho dân làng, các ngài cho trồng cây lộc vừng xung quanh làng và ban một điều lệ đặc biệt "ai trồng cây sẽ được ban gạo, ban áo ấm".

Nghe vậy, người dân đua nhau trồng lộc vừng dọc bờ đê. Đặc tính của lộc vừng là loài cây dễ sống, chịu được nước ngập và gió bão nên phát triển rất nhanh.

Ông Tám bồi hồi kể thêm: "Trong một đợt gió rét sau tết, ngài khai canh đưa dân làng ra giữa đồng trống, nơi gió tạt lạnh tím da thịt. Khi đưa mọi người trở về phía sau rặng lộc vừng, khu rừng đã chắn gió và giúp dân làng nhận ra rừng lộc vừng chính là chiếc "áo ấm" khổng lồ mà ngài khai canh tặng họ để chống chọi với thiên nhiên. Từ đó, ý thức bảo vệ rừng thấm sâu vào tư duy của mỗi người dân nơi đây". Điển tích về "chiếc áo ấm" này vẫn được ông Tám nhớ như in.

Trong suốt 2 cuộc kháng chiến giành độc lập dân tộc, rừng lộc vừng Siêu Quần đóng vai trò như một "pháo đài xanh". Dưới những tán lá rậm rạp là hệ thống hầm bí mật của các chiến sĩ cách mạng. Đối phương đã nhiều lần dội bom, tưới xăng đốt phá nhằm hủy diệt khu rừng nhưng lộc vừng vẫn vươn lên mãnh liệt. Ông Tám nhớ lại trong một trận oanh tạc, ông may mắn sống sót nhờ ẩn nấp dưới một gốc cây lộc vừng già.

Không chỉ che chở trước bom đạn, khu rừng còn là "ân nhân" của dân làng trong những đợt thiên tai dữ dội. Trong cơn "đại hồng thủy" năm 1999, khi nước sông Ô Lâu dâng cao nhấn chìm nhà cửa, những gốc lộc vừng vững chãi đã trở thành điểm tựa cho người dân trú ngụ để chờ lực lượng cứu hộ. Nhờ có khu rừng chắn sóng, giảm sức càn quét của dòng lũ mà làng Siêu Quần ít chịu thiệt hại về nhà cửa hơn các làng lân cận.

Khu rừng còn gắn liền với đời sống sinh hoạt và ký ức của bao thế hệ. Những năm tháng đói kém, lá lộc vừng non nấu với cua đồng là món ăn cứu đói phổ biến. Cây lộc vừng trở thành nơi nghỉ ngơi của nông dân sau giờ làm đồng, là nơi học trò ngồi học bài, là sân chơi của trẻ nhỏ chăn trâu. Sự hiện diện của lộc vừng trong đời sống hằng ngày đã tạo nên sợi dây liên kết vô hình nhưng bền chặt.

GIỮ RỪNG BẰNG HƯƠNG ƯỚC

Để bảo tồn khu rừng trước sự phát triển của đời sống hiện đại, làng Siêu Quần duy trì những luật lệ nghiêm khắc, được quy định rõ trong hương ước. Ông Tám kể xưa kia nếu ai chặt phá dù chỉ một cây lộc vừng cũng sẽ bị làng xử phạt nặng, thậm chí nhốt 1 ngày và người vi phạm phải chuẩn bị lễ vật gồm cau, trầu, rượu để tạ lỗi trước dân làng.

Cách đây khoảng 20 năm, khi lộc vừng trở thành mặt hàng cây cảnh có giá trị cao, nạn bứng trộm cây tại Siêu Quần diễn ra phức tạp. Để đối phó, làng đã thành lập đội tuần tra bảo vệ đêm. Quy chế của làng nêu rõ chỉ những cây bị gió bão đánh bật gốc mới được phép bán. Việc bán cây phải được thông qua cuộc họp toàn dân, công khai người mua và số tiền thu được phải nộp vào công quỹ để phục vụ việc làng. Sau khi bán một cây cũ, làng sẽ thực hiện nghi thức cúng tại gốc và trồng lại ngay một cây mới để đảm bảo duy trì mật độ rừng.

Sự trân trọng đối với cây lộc vừng còn thể hiện qua đời sống hiện tại của người dân Siêu Quần. Dọc con đường bê tông chạy quanh làng, hàng lộc vừng thẳng tắp, trong đó có căn nhà của bà Nguyễn Thị Hương (63 tuổi) - nơi cây và người sống cùng nhau như những thành viên trong gia đình. Bà Hương kể khi xây nhà cách đây 25 năm, bà quyết định giữ lại gốc lộc vừng và chừa một khoảng trống lớn trên mái tôn để cây vươn lên. Hiện nay, thân cây to lớn đâm thẳng qua mái nhà, che chở căn nhà trước nắng gió.

Gắn liền với dải rừng còn là hệ thống công trình tín ngưỡng cổ xưa. Miếu Ba Bà nằm cuối làng, dưới những tán lộc vừng cổ thụ, là nơi thờ phụng những người phụ nữ có công đi theo ngài khai canh giúp đỡ dân làng. Đầu làng có các miếu thờ 2 ngài khai canh và phía tây có miếu thờ Tiên Nữ luôn được người dân khói hương tôn kính. Làng lấy ngày lập hạ hằng năm để làm lễ cúng kỵ, nhằm giáo dục con cháu về đạo lý uống nước nhớ nguồn và trách nhiệm bảo vệ "báu vật" của tiền nhân.