Góp nhặt tìm hiểu lịch sử Việt: Những giày vò của nhà vua

Vua Tự Đức khiển trách Phan Thanh Giản là "tội nhân của muôn đời" nhưng cũng đành phê chuẩn hòa ước. Trong nỗ lực chuộc lại ba tỉnh miền Đông, Phan Thanh Giản được nhà vua phái sang Paris và Madrid. Kết quả là hòa ước Aubaret (1864) được ký kết. Hòa ước chưa ráo mực thì trở thành vô hiệu vì Pháp không phê chuẩn. Hy vọng của Tự Đức trở thành thất vọng. Pháp chiếm luôn ba tỉnh miền Tây (1867), Phan Thanh Giản tự tử. Những hành động ngỗ ngược của tên lái buôn Jean Dupuis ở Hà Nội cho thấy sự bạc nhược của triều đình Huế. Hà Nội bị đánh chiếm (1873), Nguyễn Tri Phương hy sinh.

Vua Tự Đức từ thất vọng đã dần đi đến vô vọng. Triều đình Huế chưa từng hoạch định một chiến lược lâu dài để đối đầu với giặc. Tự Đức thú nhận là không có được "một trù hoạch giỏi hay". Mất đất và dân Nam kỳ thì lấy gì để bảo tồn Trung và Bắc? Các điều kiện canh tân cũng không có cơ sở kinh tế để thực hiện. Các đại thần Phan Thanh Giản, Nguyễn Tri Phương lần lượt mất theo đất và thành. Hà Nội và các tỉnh ở Bắc kỳ được trả lại sau khi Francis Garnier bất ngờ bị tử trận nhưng đổi lại triều đình Huế phải ký Hòa ước Giáp Tuất (1874) thừa nhận Nam kỳ từ nay vĩnh viễn thuộc Pháp và VN mất quyền chủ động ngoại giao. Mừng vì Pháp thuận trả lại Hà Nội và các tỉnh bị chiếm, nhưng Tự Đức nhận ra rằng đó chẳng phải là do thế và lực của ta. Trong nỗi vô vọng cùng cực, nhà vua đã ban bố dụ Tự biếm:

"Gắng gượng theo mưu kế của người lão thành, mất cả đất đai và dân chúng sáu tỉnh Nam kỳ để cầu cho khỏi việc chiến tranh và được an thiên hạ. Cơ nghiệp sáng lập và giữ gìn hơn hai trăm năm, nhất đán bỏ mất, thực là tội của tiểu tử này không thể nói xiết. Dù cho có làm được công đức cũng không thể chuộc được tội lỗi. Huống hồ, trẫm lại không công, không đức, chỉ trơ mặt ngồi suông, lần lữa đến ngày già yếu...".

Chỉ hai năm sau khi ký Hòa ước 1874 thừa nhận việc Pháp chiếm nốt ba tỉnh miền Tây bảy năm trước đó (1867), vua Tự Đức bày tỏ với quốc dân tội lỗi của mình và nỗi vô vọng thu hồi đất đai đã mất cũng như khả năng gìn giữ lãnh thổ còn lại. Khó có một vị quân vương đang tại vị lại tự kết tội mình một cách thành khẩn như thế. Cũng khó tìm một đấng quân vương thứ hai dám bày tỏ nỗi vô vọng của mình một cách can đảm và tha thiết đến thế. Trong quãng thời gian còn lại của đời mình, Tự Đức thú nhận mình chỉ còn biết trơ mặt ngồi suông với nỗi hổ thẹn giày vò: "Trông lên cúi xuống, sống đã không mặt mũi nào, chết cũng không thể nhắm mắt". Những ai thường lớn tiếng kết tội vua Tự Đức là bán nước, là dâng ba tỉnh rồi sáu tỉnh Nam kỳ cho giặc, hẳn sẽ suy nghĩ lại. Nếu người vì quyền lợi riêng, bán rẻ quyền lợi và đất đai của dân tộc không thể có những giày vò tinh thần như vậy, không thể nhận tội một cách thành khẩn như vậy.

Nhà vua "muốn được cùng với các bầy tôi có lỗi, cùng chia sẻ tội tình, cùng chịu tủi nhục" vì vậy một khi nhà vua băng hà không được đặt tên thụy, nghĩa là không được thờ cúng vì đó là một kẻ có tội. Nếu như triều thần không tuân theo mà đặt miếu hiệu thì "hồn phách của trẫm cũng rất không yên"! Cùng với nỗi vô vọng, nhà vua đã tự kết tội mình, tổng kết cuộc đời làm vua của mình ngay khi Bắc kỳ và Trung kỳ chưa bị giặc thôn tính. (còn tiếp)