Độc đáo bảo vật quốc gia Tam Quan Đại Đế

Tính độc bản và sự nguyên vẹn

Bộ tượng thờ Tam Quan Đại Đế gồm 9 hiện vật được chế tác bằng gốm Sài Gòn hoàn chỉnh, nguyên gốc, đầy đủ đơn nguyên, hiếm gặp. Trước đó, bộ tượng được để thờ phụng trong ban thờ của một gia đình ở xã Lục Sĩ Thành, H.Trà Ôn (cũ), tỉnh Vĩnh Long. Chất liệu chính là gốm men nhiều màu, trong đó chủ đạo là màu vàng. Nguyên liệu chính là đất sét dẻo từ các mỏ đất phù sa cổ phân bố dọc theo hệ thống kênh rạch Sài Gòn xưa, cùng thêm các nguyên liệu gầy (chất độn không dẻo) để kiểm soát độ co ngót, tăng khả năng chịu nhiệt, đảm bảo sự bền vững vì bộ tượng có kích thước lớn. Phần thân chính của ba vị Đại Đế và phần ngai lớn được tạo tác theo phương pháp nặn tay bằng dải cuộn - một kỹ thuật cổ truyền, cho phép nghệ nhân tạo ra các sản phẩm quy mô lớn bằng cách cuộn các dải đất sét chồng lên nhau và miết liền lại để tạo thành hình khối cơ bản.

Phần thân tượng và lưng ngai được chế tác thành hai bộ phận riêng biệt rồi mới ghép lại giúp giảm rủi ro nứt vỡ, thuận lợi cho xử lý chi tiết phức tạp (như chạm lộng hoa thị). Các chi tiết trang trí được tạo ra bằng khuôn in, rồi sau đó gắn chắp vào phần thân chính. Phần mũ miện thì Thiên Quan đội mũ phốc tròn (Đại Triều), Địa Quan và Thủy Quan đội mũ bình thiên; trang trí "lưỡng long chầu ngọc" đắp nổi đồng bộ rất tinh xảo.

Khuôn mặt và bàn tay tượng thể hiện đồng nhất tư thế và biểu cảm. Khuôn mặt và tư thế tay "chắp trước ngực" thống nhất trên cả ba pho tượng là dấu hiệu rõ ràng của việc sử dụng khuôn để đảm bảo tính nhất quán và quy chuẩn. Long bào có họa tiết rồng 4 móng, mây nổi; riêng Địa Quan có dây hoa trái. Đặc biệt, sự xuất hiện của đồ án chữ Thọ trên long bào không chỉ là một điểm nhấn mỹ thuật mà còn là chỉ dấu quan trọng của quá trình bản địa hóa, lồng ghép khát vọng an lạc của người Việt vào hệ thống thần linh Đạo giáo phương Đông.

Thông qua hình tượng Thiên Quan ban phúc, Địa Quan xá tội và Thủy Quan giải ách, từng chi tiết từ trang phục, ngai vị đến các pháp khí của các thị giả đều được mô phỏng theo cơ cấu hành chính triều đình phong kiến, phản ánh một trật tự vũ trụ công bằng và lòng khoan dung trong tín ngưỡng dân gian.

"Ký ức vật chất" của sài gòn - chợ lớn xưa

Hiện vật quý dù trải qua bao thăng trầm của thời gian nhưng thể hiện nguồn gốc xuất xứ rất rõ ràng. Trên hai tượng Địa Quan Đại Đế và Thủy Quan Đại Đế có đắp nổi các chữ ở hai bên phần đế tượng với thông tin của lò sản xuất là lò Bửu Nguyên (Bửu Nguyên tạo) và vị trí của lò ở bến Đề Ngạn (Đề Ngạn phụ). Đây là cơ sở quan trọng xác định thông tin cụ thể về nơi sản xuất, đồng thời khẳng định tính bản địa của bộ tượng thờ. Trong cấu trúc biểu tượng của Tam Quan - Thiên Quan, Địa Quan, Thủy Quan - dễ dàng nhận ra hệ hình Đạo giáo có nguồn gốc từ Trung Hoa; nhưng trong diện mạo tạo hình, sắc thái gương mặt, trong cách xử lý chất liệu và cả lớp sơn son thếp vàng phủ lên bề mặt gốm men, lại là một quá trình bản địa hóa sâu sắc; một sự tiếp nhận có chọn lọc, chuyển hóa sáng tạo thực sự chứ không phải sao chép.

Ngoài ra, loại hình tượng thờ ở Nam bộ và văn hóa truyền thống VN thường chủ yếu được làm bằng các loại chất liệu gỗ (gỗ phủ sơn), đất (đất phủ sơn), đá. Tượng bằng gốm rất hiếm thấy hoặc không phổ biến đối với loại chất liệu gốm men. Nhà sưu tập Lê Thanh Nghĩa phân tích: "Các tượng tuân thủ quy chuẩn Đạo giáo Trung Hoa (phục trang, bố cục âm - dương), song nét mặt của các nhân vật dung dị có sự gần gũi với đặc điểm nhân dạng của người Việt, thể hiện phong cách bản địa hóa rõ nét. Tạo hình bằng khuôn kết hợp lắp ghép nhiều bộ phận, phủ men màu giúp cho sản phẩm hoàn thiện đầy màu sắc nhưng thống nhất chặt chẽ với nhau".

Dưới góc nhìn lịch sử đô thị, bộ tượng còn là một "ký ức vật chất" của Sài Gòn - Chợ Lớn xưa. "Chính sự hài hòa giữa kỹ thuật gốm men đa sắc với kỹ thuật sơn ta và thếp vàng - vốn truyền thống trên tượng gỗ đã minh chứng cho tính linh hoạt của tri thức bản địa. Sự giao thoa đó đã tạo nên một ngôn ngữ tạo hình riêng biệt, vừa trang nghiêm, vừa gần gũi - một đặc trưng thẩm mỹ khó nhầm lẫn của Nam bộ đầu thế kỷ 20", chủ nhân bộ tượng độc bản Lê Thanh Nghĩa nhận định.