Căn nhà Bác Hồ ở trước khi ra đi tìm đường cứu nước

Theo tư liệu lịch sử, căn nhà số 1-2-3 Bến Testard (nay là số 5 đường Châu Văn Liêm, P.Chợ Lớn, TP.HCM) từng là cơ sở của phân cuộc Liên Thành thương quán - một tổ chức kinh doanh do sĩ phu Bình Thuận thành lập năm 1906.

Năm 1910, với sự giúp đỡ của tổ chức Liên Thành, người thanh niên Nguyễn Tất Thành từ Trường Dục Thanh (Phan Thiết) vào Sài Gòn với giấy tờ mang tên Văn Ba. Lúc vào đây, Người được sự hỗ trợ của ông Trương Gia Mô và ông Hồ Tá Bang - các nhân sĩ nổi tiếng ở Nam bộ và là thành viên ban quản trị Liên Thành thương quán. Tới Sài Gòn, Người tạm trú tại nhà ông Lê Văn Đạt - một thành viên của tổ chức Liên Thành, tại số 185/1 đường Dumortier, xóm cầu Rạch Bần (nay là đường Cô Bắc, P.Cầu Ông Lãnh). Sau vài ngày, Người đến căn nhà số 1-2-3 Bến Testard, lưu trú từ tháng 9.1910 đến tháng 6.1911.

Trong 9 tháng trú ngụ tại đây, Nguyễn Tất Thành vừa dạy học vừa đi làm và học nghề ở Trường Cơ khí Á Châu (L'école des Mécaniciens Asiatiques, thường gọi là Trường Bá Nghệ, nay là Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng) và bán báo ở thương cảng để kiếm sống, tìm hiểu đời sống công nhân, nhân dân lao động cũng như các tàu ra vào cảng Sài Gòn. Đây là khoảng thời gian quan trọng để Nguyễn Tất Thành có bước chuẩn bị trực tiếp về vật chất, tinh thần, phương tiện và có quyết định cuối cùng cho việc ra đi tìm đường cứu nước.

Ngày 4.6.1911, Người lấy tên Văn Ba, rời phân cuộc Liên Thành thương quán để xin làm phụ bếp trên con tàu Đô đốc Latouche-Tréville. Ngày 5.6.1911, con tàu rời Bến Nhà Rồng, đưa người thanh niên yêu nước ra đi tìm đường giành độc lập, tự do cho dân tộc.

BẢO TỒN "ĐỊA CHỈ ĐỎ" GIỮA LÒNG CHỢ LỚN

Hơn một thế kỷ trôi qua, căn nhà số 5 đường Châu Văn Liêm hiện nay là một trong 3 căn nhà (số 1-2-3 Bến Testard xưa), thường được gọi với tên thân thuộc Nhà lưu niệm Bác Hồ.

Ông Nguyễn Hoàng Minh, Phó trưởng phòng Văn hóa, văn nghệ - Thông tin truyền thông, Trung tâm Cung ứng dịch vụ công P.Chợ Lớn, cho biết sau khi người thanh niên Nguyễn Tất Thành rời đi, căn nhà số 5 đường Châu Văn Liêm đã trải qua nhiều thay đổi về công năng sử dụng, đồng thời được chú trọng sưu tầm tư liệu lịch sử và bảo tồn giá trị di tích. Cụ thể, giai đoạn 1911 - 1922, căn nhà vẫn được Công ty Liên Thành thuê làm trụ sở Liên Thành thương quán tại Sài Gòn. Giai đoạn 1922 - 1975, sau khi công ty trả lại cho chủ cũ, nơi đây trở thành nhà ở dân sinh nhưng vẫn giữ nguyên kiến trúc nhà phố của người Hoa tại Chợ Lớn, dạng nhà ống mái ngói đặc trưng. Từ năm 1976 - 1987, địa phương tiến hành sưu tầm tài liệu liên quan đến Công ty Liên Thành, cùng nhiều tư liệu từ sách, công trình nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh và quãng thời gian Người sống tại Chợ Lớn - Sài Gòn. Trên cơ sở đó, Quận ủy Quận 5 (cũ) đề xuất Thành ủy TP.HCM chuyển đổi nơi đây thành di tích lịch sử nhằm ghi nhớ và tôn vinh Người.

Ngày 16.11.1988, nhà số 5 đường Châu Văn Liêm được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia, với tên gọi đầy đủ: "Nơi đồng chí Nguyễn Tất Thành ở trước khi ra đi tìm đường cứu nước". Đây cũng là dấu mốc khẳng định quãng thời gian Người sống tại Sài Gòn có ý nghĩa quan trọng đối với hành trình cứu nước sau này.

Từ năm 1988 đến nay, di tích luôn nhận được sự quan tâm, gìn giữ và phát huy giá trị từ Quận ủy Quận 5 (cũ) và hiện nay là Đảng ủy P.Chợ Lớn. Trung tâm Cung ứng dịch vụ công P.Chợ Lớn là đơn vị được trực tiếp giao nhiệm vụ gìn giữ di tích. Theo đơn vị quản lý, di tích đã trải qua nhiều đợt trùng tu, gần nhất vào năm 2018, song vẫn bảo tồn nguyên trạng kiến trúc ban đầu.

Nhà lưu niệm Bác Hồ gồm một trệt và một lầu, rộng khoảng 4 m, dài khoảng 9 m, nền lát gạch bông, cửa sắt kéo. Chiều cao từ nền lên đến trần khoảng 3 m, tầng lầu có ban công nhô ra phía trước. Tầng trệt được ngăn tách thành 2 gian. Gian trước đặt bàn thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, hai bên vách tường trưng bày các hình ảnh gợi nhớ làng quê của Người, các lãnh tụ của các phong trào yêu nước, các cơ sở của Liên Thành thương quán, bản đồ Sài Gòn - Chợ Lớn năm 1911. Gian sau có một cầu thang gỗ nhỏ dẫn lên lầu. Tầng lầu bài trí tài liệu, hình ảnh, tranh vẽ minh họa về Chủ tịch Hồ Chí Minh và hành trình tìm đường cứu nước của Người.

"Khoảng thời gian Bác sống tại Sài Gòn là giai đoạn rất thú vị, khi Người vừa khám phá một đời sống hoàn toàn mới, vừa tiếp tục tìm kiếm "tấm vé" ra nước ngoài để thực hiện hoài bão lớn của mình", đại diện Trung tâm Cung ứng dịch vụ công P.Chợ Lớn bày tỏ.