Cuộc đua vào không gian đang thay đổi thế nào ?

Nguồn lợi tăng cao

Đối với NASA, tai nạn trên khiến nhiệm vụ xây dựng căn cứ ở mặt trăng bị trì hoãn. Nhưng đối với đối thủ cạnh tranh của Blue Origin là Công ty SpaceX của tỉ phú Elon Musk, thì vụ tai nạn lại là cơ hội. Dự kiến trong tháng 6 này, SpaceX lần đầu phát hành cổ phiếu ra công chúng (IPO), ước tính huy động được 75 tỉ USD, với định giá công ty khoảng 1.800 tỉ USD. SpaceX có thể tận dụng nguồn vốn từ IPO để phát triển công nghệ mới, tìm cách thống trị thị trường công nghệ không gian của Mỹ.

Thị trường công nghệ không gian không còn giới hạn trong việc thực hiện các sứ mệnh khám phá vũ trụ. Cuộc chiến Ukraine đã thay đổi điều này khi cho thấy vai trò của các vệ tinh cung cấp kết nối internet đang trở nên quan trọng hơn, khi hệ thống liên lạc vệ tinh Starlink đã giúp Ukraine duy trì kết nối internet vốn bị Nga đánh sập trước đó. Không những vậy, dù bị giới hạn trong việc sử dụng kết nối với hệ thống Starlink, nhưng qua đó thì Kyiv vẫn có thể thu thập dữ liệu chiến trường một cách đáng kể.

Thay đổi tính chất cuộc đua

Theo phân tích được gửi đến Thanh Niên bởi Eurasia Group (Mỹ), đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, ở tầm quốc gia, trong thập niên qua, Nga đã dần rút khỏi sự hợp tác không gian với Mỹ. Năm 2020, Moscow từ chối tham gia chương trình mặt trăng Artemis cùng với Washington và một số bên. Thay vào đó, Nga đã chọn hợp tác với chương trình vũ trụ của Trung Quốc để thiết lập một căn cứ tương tự trên mặt trăng. Năm 2022, Tập đoàn Wagner của Nga đã mua lại hình ảnh vệ tinh về Ukraine từ các công ty Trung Quốc đang cạnh tranh với Starlink - tập đoàn vốn đã cắt đứt quyền truy cập của Nga vào các vệ tinh của họ. Trong khi đó, Mỹ đã tuyên bố sẽ ngừng hoạt động Trạm không gian quốc tế (ISS) vào năm 2030 để chuyển sang các trạm vũ trụ thương mại thuộc sở hữu tư nhân.

Cũng trong thập niên qua, Trung Quốc đã làm lu mờ Nga để trở thành đối thủ lớn nhất của Mỹ trong cuộc đua vào không gian. Bắc Kinh đặt mục tiêu đưa các phi hành gia đầu tiên lên cực nam của mặt trăng trước năm 2030, mở rộng trạm vũ trụ Thiên Cung và tăng tốc thám hiểm sao Hỏa để có thể mang về các mẫu vào năm 2031.

Khác với Mỹ, hầu hết các chương trình vũ trụ của Bắc Kinh được thực hiện bởi các công ty nhà nước như Tập đoàn Khoa học và Công nghệ hàng không vũ trụ Trung Quốc (CASC) và Tập đoàn Khoa học và Công nghiệp hàng không vũ trụ Trung Quốc (CASIC). Một số công ty tư nhân trong lĩnh vực này đã ra đời ở Trung Quốc, nhưng thực tế vẫn dựa vào nguồn vốn do chính phủ hậu thuẫn.

Thực tế trên cho thấy sự khác biệt về mô hình kinh tế trong cách tiếp cận của Mỹ và Trung Quốc về công nghệ không gian. Washington ưu tiên đổi mới và tiết kiệm chi phí. Tên lửa có thể tái sử dụng do Blue Origin và SpaceX phát triển đã giảm chi phí phóng và đồng thời tăng tốc độ phóng. Vào năm 2025, Mỹ đã phóng 3.720 vật thể vào không gian, con số này của Trung Quốc chỉ là 371.

Tuy nhiên, Eurasia Group đánh giá mô hình của Mỹ có những lỗ hổng khi phụ thuộc vào số ít các công ty tư nhân vốn chịu áp lực của các cổ đông trong ngắn hạn và sự không chắc chắn về nguồn tài chính. Ngược lại, các chương trình không gian của Trung Quốc được hưởng lợi từ nguồn tài trợ ổn định của chính phủ, kế hoạch dài hạn và sẵn sàng theo đuổi các mục tiêu chiến lược trong nhiều thập niên. Bắc Kinh đã đạt một số thành tựu nhất định trong khám phá mặt trăng.

Cạnh tranh khốc liệt hơn

Cuộc đua vào không gian giờ không chỉ là uy tín khoa học hay lợi thế quân sự mà còn là kinh tế. Sứ mệnh Artemis của Mỹ được thiết kế để tạo ra một "nền kinh tế mặt trăng" bằng cách kích thích đầu tư của khu vực tư nhân, phát triển công nghệ mới, tạo việc làm có giá trị cao và xây dựng chuỗi cung ứng thương mại trong không gian sâu thẳm. NASA còn đánh giá thám hiểm mặt trăng sẽ tạo ra các thị trường mới trong giao thông vận tải, thông tin liên lạc, khai thác tài nguyên và cơ sở hạ tầng đồng thời tăng cường khả năng cạnh tranh của Mỹ. Ngoài ra còn có tham vọng về các trung tâm dữ liệu chạy bằng năng lượng mặt trời trong không gian, điều này cũng có thể làm giảm nhu cầu năng lượng cao ngất ngưởng của trí tuệ nhân tạo trên trái đất.

Trung Quốc cũng nhìn thấy những cơ hội tương tự. Kế hoạch của Bắc Kinh về một Trạm Nghiên cứu mặt trăng quốc tế và cuối cùng là định cư trên mặt trăng nhằm đảm bảo một chỗ đứng trong "nền kinh tế mặt trăng" đang nổi lên, bao gồm tất cả mọi thứ từ các nguồn tài nguyên được tìm thấy trên mặt trăng như titan, heli-3 và kim loại đất hiếm, đến sản xuất năng lượng, sản xuất tiên tiến, dịch vụ vệ tinh và mạng lưới giao thông chiến lược giữa trái đất và mặt trăng. Các nhà hoạch định Trung Quốc cũng coi không gian là động lực của đổi mới công nghệ và tăng trưởng kinh tế dài hạn, giống như cách đường sắt, hàng không và internet định hình các kỷ nguyên công nghiệp trước đây trên trái đất.

Khi nguồn lợi lớn hơn thì cuộc cạnh tranh càng trở nên khốc liệt hơn.