Cách chứng minh 'mình là con người' trong đề thi học sinh giỏi môn ngữ văn

ẢNH: BẢO CHÂU

Đề thi bắt đầu bằng tình huống chuyển đổi số

Theo đó, đề thi học sinh giỏi lớp 12 cấp TP của Sở GD-ĐT TP.HCM trong kỳ thi học sinh giỏi cấp TP.HCM diễn ra vào ngày hôm qua, 4.3, được bắt đầu bằng tình huống chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ với nội dung:

"Đề học sinh giỏi môn ngữ văn lớp 12 cấp thành phố được thiết kế trên máy tính. Để truy cập hệ thống và bắt đầu làm bài, bạn phải chứng minh mình không phải là robot.

Hãy điền các kí tự vào khung bên dưới.

Bạn vừa trải nghiệm một tình huống giả định; trong đó có hoạt động giải captcha - vượt qua các bước xác minh để đăng nhập một trang mạng (thương mại, giải trí, giáo dục,...). Việc phải "chứng minh mình là con người" với máy móc tưởng chỉ là một thao tác đơn giản nhưng lại gợi nhiều suy tư về giá trị của con người".

Câu 1 (8,0 điểm)

Ngữ liệu 1: Ngày nay, các captcha tăng độ phức tạp và việc giải captcha trở nên khó khăn khiến cho nhiều người dùng bức bối. "Điều đáng buồn là việc phải chứng minh mình là con người với robot và ngay cả chuyện đó cũng làm không xong" - cây bút Meghan O'Gieblyn viết trên trang Wired. Ông cho rằng việc phải chứng minh mình là con người giống với việc chú rối gỗ Pinocchio trong câu chuyện cổ quen thuộc phải hoàn thành một loạt các thử thách đạo đức để chứng minh cậu có các phẩm chất của con người trước khi được xem là một "cậu bé đích thực".

Khi không thể hoàn thành captcha và tự vấn về vị thế của mình trước sự ưu việt của máy móc, chúng ta có thể học hỏi ít nhiều từ suy nghĩ của Brian Christian - người chiến thắng giải thưởng trong bài kiểm tra phân biệt máy tính với con người. Khi được yêu cầu điền vào chỗ trống cho câu: "Con người là loài vật duy nhất...", Brian Christian đã viết: "Con người dường như là loài duy nhất lo lắng về điều gì khiến họ trở nên độc đáo". Nỗi lo lắng ấy là trải nghiệm làm người mà AI² học cả đời cũng không thể tái tạo. AI không bao giờ thức trắng đêm nghiền ngẫm về những thất bại trong đời.

(Dựa theo Kiếp nạn thời công nghệ: phải chứng minh mình là người, Hoa Kim, Báo Tuổi Trẻ Cuối Tuần, ngày 16.5.2024)

Ngữ liệu 2: Ở tập cổ tích của Campuchia, có một câu chuyện kể về anh chàng nhìn quanh thấy ai cũng nhiều sự thô bỉ, xấu xa, gần với loài vật hơn là loài người, bèn quyết tâm tìm cho được "một người". Đợi ngày hội lớn tập trung đông đảo, anh ta cải trang làm người nghèo khổ ngồi dưới gầm cầu câu cá. Bao nhiêu là người chỉ mãi nghĩ đến cuộc vui ngày hội hoặc chỉ bận tâm về sự trưng diện của mình, thản nhiên đi qua. Cuối cùng một công chúa đến, nhìn xuống dưới cầu và chùn bước lại. Nàng bảo: "Ta không thể nào bước trên đầu người". Cận thần bèn tâu: "Nó chỉ là đứa nghèo hèn, công nương chớ quá bận tâm". Và công chúa đáp: "Dù có nghèo hèn, kẻ đó cũng biết vui buồn, cũng có giá trị của họ. Hãy bảo người ấy chèo khỏi nơi ấy, ta mới dám bước qua cầu". Chàng đi câu nọ, nghe thế, nhủ thầm: "Đó là một người".

(Trích Ngày xuân nói chuyện con người, Vũ Hạnh, Báo Sài Gòn Giải Phóng, ngày 17.1.2009)

Viết bài văn nghị luận xã hội theo định hướng sau:

Nhan đề: "Là tôi, một CON NGƯỜI đây mà!"

Góc nhìn: Người trẻ

Nội dung: Nêu những giá trị tạo nên "con người đích thực" mà hai ngữ liệu đề cập; lựa chọn một giá trị (trong hoặc ngoài ngữ liệu) và bàn luận về giá trị ấy; liên hệ đến ý nghĩa của niềm kiêu hãnh làm người.

Câu 2 (12 điểm)

Bom và trăng (Chế Lan Viên)

Thức dậy vì tiếng bom

Bỗng gặp đêm trăng sáng

Chói lòa trên sông vắng

Chói nửa màn em nằm

Cả đêm trăng sáng rỡ

Chỉ màu trăng là có

Còn chiến tranh là không.

1975 (In trong Trăng trong thi ca, NXB Hội Nhà Văn, 2007, tr.158)

Viết bài văn nghị luận phân tích, đánh giá những nét đặc sắc về nội dung và hình thức của bài thơ trên. Từ đó bàn luận về cách mà văn chương giúp cho con người NGƯỜI hơn".

Điều gì khiến con người vẫn là con người?

Giáo viên Đỗ Đức Anh, Trường THPT Bùi Thị Xuân (P.Bến Thành, TP.HCM) nhận xét, ở góc nhìn thí sinh, tôi nghĩ đây là đề ngữ văn đủ "wow". Tôi tin chắc thí sinh đọc đề xong sẽ rất thích thú vì cách đặt vấn đề dẫn dắt rất hiện đại, thú vị, mới lạ.

Với tư cách chuyên môn, tôi thấy đây là một đề văn hay, hiện đại và đầy nhân tính. Đề không đánh đố nhưng đòi hỏi chiều sâu tư duy.

Đề có cấu trúc quen thuộc của đề học sinh giỏi cấp thành phố, nhưng cách xây dựng mang hơi thở thời đại mới. Có tính nhân văn, tính thời sự, tính mở, tính mới mẻ thú vị và độ khó vừa phải để chọn học sinh giỏi.

Với riêng câu nghị luận xã hội, giáo viên Đức Anh nói rằng, ngữ liệu rất thú vị, yêu cầu nghị luận rất tốt. Đề yêu cầu: Nêu giá trị làm nên con người đích thực; Chọn một giá trị để bàn sâu; Liên hệ ý nghĩa của việc hành xử như con người.

Đây là cách ra đề học sinh giỏi chuẩn, không ép một đáp án, cho thí sinh tự lựa chọn giá trị

Theo thầy Đức Anh, đề này chạm đúng một vấn đề lớn của thời đại AI: Khi máy ngày càng thông minh, điều gì khiến con người vẫn là con người?. Với đề này, giúp học sinh thật sự muốn cầm bút lên để viết bài vì thích thú.

Còn ở câu nghị luận văn học, theo giáo viên Trường THPT Bùi Thị Xuân, điểm rất tinh tế của đề chọn được một bài thơ rất ngắn nhưng giàu triết lý và yếu tố tượng trưng. Chỉ 7 câu thơ nhưng chứa trong đó hình ảnh của chiến tranh, ánh sáng, hòa bình, triết lý nhân sinh. Đây là dạng thơ tối giản nhưng đa nghĩa. Học sinh giỏi mới khai thác sâu được. Với bài thơ này, sẽ phân loại được thí sinh rất rõ. Phát huy đúng tinh thần của chương trình giáo dục phổ thông 2018, không bị nặng nề về lý luận.

Không chỉ nhận định về đề thi học sinh giỏi môn ngữ văn mà giáo viên Đức Anh còn bày tỏ: "Tôi rất thích đề văn này. Tôi ước mình được trở lại là một học sinh lớp 12 để được làm đề văn hay như thế này. Xin dành sự trân trọng cho ban ra đề. Trong bối cảnh Trung Đông đang hỗn loạn vì chiến tranh, câu nghị luận văn học lại càng mang tính thời sự và nhân văn. Vì suy cùng văn học vẫn gắn với cuộc sống".