Nỗi niềm trà di sản: Phải sinh lợi, không sinh… bệnh!

ẢNH: P.A

Vinh danh hay đang bức tử?

Để "cắm bia di sản cho đẹp", người ta đã huy động dân bản đổ đất đá, tráng xi măng, dọn nền xung quanh gốc trà thôn Hấu Chua (Tủa Chùa, Điện Biên) cho bằng phẳng. Tương tự, quanh gốc cây trà di sản lớn nhất ở Giàng Pằng (Sùng Đô, Lào Cai) cũng được dọn sạch cỏ, san phẳng. Hậu quả nhãn tiền: những cây trà Shan tuyết cổ thụ vốn quen thở giữa khí trời hoang dã nay bị "ngộp", rễ không thể hô hấp do bị đổ đất, tráng xi măng.

Cạnh đó, việc khai thác quá mức và sự xâm lấn của du lịch (khi xe máy có thể phi đến tận gốc, dịch vụ bán vé chụp ảnh mọc lên...) khiến cây trà từ một thực thể sống cần được nghỉ ngơi bị biến thành một công cụ kiếm tiền không ngơi nghỉ. 

Cây trà cổ thụ mã số 001 tại Nậm Piên (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) được công nhận năm 2019 khi đang sung sức, nhưng chỉ 4 năm sau đã phải cưa cụt, để lại phần gốc mục ruỗng. Điều đáng lo là chuyện tương tự thế này không hề hiếm. Bởi khi "di sản" được nhìn như điểm check-in, người ta rất dễ ưu tiên cảnh quan hơn sức khỏe cây.

ẢNH: L.Y

Ông Nguyễn Tấn Quang, nhà sưu tầm trà Shan cổ thụ ở Hà Nội, đưa ra giải pháp: "Phải có quy chuẩn tối thiểu: đặt bia cách gốc ra sao, không lấp đất đá, không bê tông hóa sát rễ, dựng giàn tre hái lá, không leo trực tiếp lên thân trà. Khai thác du lịch thì đi, ngắm được nhưng không chạm, leo trèo, không phá vỡ sinh cảnh, tránh tối đa tác động vào môi trường sinh thái của cây trà".

Sau lễ đón nhận "Cây di sản" rình rang, đơn vị cấp chứng nhận rời đi, đá quả bóng chăm sóc, bảo tồn lại cho địa phương. Cũng phải, bởi đơn vị đã làm tròn trách nhiệm và có thông báo chi tiết ở mục số 5 trong "Trình tự công nhận cây di sản" là: "Cộng đồng có Cây di sản thống nhất phương án chăm sóc, bảo tồn Cây di sản VN". Nhưng sau lễ phong tặng, việc chăm sóc, bảo tồn cụ thể thế nào, ai hướng dẫn kỹ thuật, theo dõi, phương án can thiệp khi cây suy yếu ra sao… thì chưa rõ.

ẢNH: P.A

Cây trà tổ huyền thoại ở Suối Giàng hơn 600 năm được vinh danh nhưng rồi bị "bỏ mặc" khi mối tấn công. Lúc "cụ" hấp hối, thay vì có phương án cứu, người ta lặng lẽ... đổi danh hiệu "trà tổ" sang cây khác gần đường dân sinh, thuận tiện tham quan hơn. Cây trà di sản ở Hấu Chua bị đổ đất lấp gốc xong, cây gần chết, người dân gọi lên thì được bảo "bới đất ra", nhưng không ai về kiểm tra, không hướng dẫn chăm sóc, không có phương án cứu cây. Cộng đồng không có kỹ thuật, không có công cụ, không có ai chịu trách nhiệm đến cùng, thì cây vẫn sống theo… may rủi. Vì thế, phong tặng phải kèm "hậu kiểm".

ẢNH: L.Y

Tôn vinh phải gắn với sinh kế và chất lượng

"Trà nguyên sinh hiện gần như không có đơn vị quản lý cụ thể. Việc khai thác diễn ra theo kiểu ai gặp trước hái trước. Do cây cao trong rừng rậm, cách thu hái thuận tiện nhất là chặt cành, mé nhánh, thậm chí đốn hạ cả cây. Khai thác như thế chỉ khoảng 5 năm nữa, VN sẽ không còn trà rừng, trà nguyên sinh", bà Nguyễn Thị Cúc, chủ một doanh nghiệp sản xuất trà ở Túng Sán, Hoàng Su Phì, cảnh báo.

ẢNH: P.A

VN hiện có khoảng 40 vùng trồng trà. Trong đó, tại Hoàng Su Phì, Tân Uyên, Phong Thổ, dãy Hoàng Liên Sơn - Fansipan… có trà Shan cổ thụ (lá to, lá nhỏ), có những cây trà cao vút, tuổi đời từ vài trăm đến cả ngàn năm. Đây là những quần thể trà nguyên sinh hiếm hoi còn tồn tại trên bản đồ trà thế giới.

Tại Hồ Thầu (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), cây được gắn biển di sản thì được trọng vọng (dù giá trà không đổi mà giá đất có cây trà lại tăng vọt). Còn những cánh rừng trà nguyên sinh quý hiếm nằm ngoài danh sách di sản thì bị bỏ rơi, bị đốn ngang thân để tận thu, khiến cây trà búp tím - di sản đích thực về mặt gien - đứng bên bờ tuyệt chủng.

ẢNH: L.Y

Chuyên gia làm trà Từ Quốc An (Đài Loan) mở xưởng sản xuất trà Shan cổ thụ ở Hoàng Su Phì từ năm 2019 nêu ý kiến: "Càng nghiên cứu và sản xuất trà Shan cổ thụ Việt, tôi càng kinh ngạc bởi nguyên liệu này quá đặc biệt. Trà làm xong, để qua từng năm, lại có nhiều chuyển biến không đoán trước được. Bởi vậy, vai trò người sản xuất đặc biệt quan trọng, phải hiểu cây trà, gắn bó lâu dài với vùng nguyên liệu và chấp nhận đầu tư hạ tầng thì may ra mới có thể khai thác được đúng, đủ tiềm năng của nó".

ẢNH: L.Y

Trong khi đó trên bản đồ trà thế giới, một vùng trà nguyên sinh là tài sản vô giá có thể phát triển du lịch, dùng xây dựng thương hiệu quốc gia và tạo ra các chuỗi giá trị bền vững khác. Nhà báo Uyên Viễn, sáng lập nhóm Uống Trà Đi, bức xúc: "Một cây trà nguyên sinh, mất vài trăm năm tồn tại nhưng chỉ cần 5 - 10 phút là có thể bị đốn hạ, nếu bây giờ trồng lại biết khi nào mới được như hiện trạng. Việc cần làm trước mắt là giữ lại diện tích trà rừng nguyên sinh, giao quyền quản lý cho cá nhân hoặc cộng đồng cụ thể. Khi cây trà có chủ, việc giữ gìn mới có cơ sở lâu dài".

ẢNH: P.A

Danh hiệu di sản phải là bảo chứng cho chất lượng trà, giúp người dân bán được giá cao hơn, từ đó họ mới có động lực giữ cây. Tại Tủa Chùa, mặc dù gặp sự cố về cây chết, nhưng nhờ chất lượng nội chất vượt trội (catechin đạt 18,08 gr/100 gr - cao nhất trà Việt), giá trà xanh đã lên tới 1 triệu đồng/kg. Khi người dân thấy rõ cây trà là "nồi cơm" đầy giá trị, họ sẽ tự khắc bảo vệ. Giá trị kinh tế bền vững là liều thuốc bảo tồn hiệu quả nhất, mạnh hơn mọi lời kêu gọi sáo rỗng.